सावित्रीबाई फुले यांची संपूर्ण माहिती

सावित्रीबाई फुले: महत्त्वाच्या तारखा

बालपण, विवाह आणि शिक्षण

सावित्रीबाईंचा जन्म माळी समाजातील शेतकरी कुटुंबात झाला. त्या काळी मुलींना शिकवण्याची पद्धत जवळजवळ नव्हती. १८४० मध्ये सुमारे नऊ वर्षांच्या सावित्रीचा विवाह तेरा वर्षांच्या जोतीराव फुले यांच्याशी झाला. विवाहाच्या वेळी त्यांना अक्षरओळख नव्हती.

जोतीरावांनी स्वतः त्यांना घरी लिहायवाचायला शिकवले. पुढे सावित्रीबाईंनी पुण्यातील मिसेस मिचेल आणि अहमदनगर येथील मिसेस फरार या मिशनरी शिक्षिकांच्या संस्थांमध्ये शिक्षक होण्याचे प्रशिक्षण घेतले. त्यामुळे त्यांना भारतातील पहिल्या प्रशिक्षित महिला शिक्षिकांपैकी एक मानले जाते.

भिडे वाड्यातील मुलींची शाळा (१८४८)

जानेवारी १८४८ मध्ये जोतीराव आणि सावित्रीबाईंनी पुण्यातील बुधवार पेठेतील तात्यासाहेब भिडे यांच्या वाड्यात मुलींची शाळा सुरू केली. सुरुवातीला मोजक्याच मुली होत्या. सावित्रीबाई या शाळेतील शिक्षिका होत्या. पुढच्या चार वर्षांत फुले दांपत्याने पुण्यात अशा अनेक शाळा उघडल्या, आणि १८५२ मध्ये ब्रिटिश शिक्षण खात्याने त्यांचा सार्वजनिक सत्कार केला.

मुलींना आणि खालच्या मानल्या गेलेल्या जातींच्या मुलांना शिकवणे अनेकांना मान्य नव्हते. प्रचलित कथेनुसार शाळेत जाताना लोक सावित्रीबाईंवर शेण, चिखल आणि दगड फेकत, म्हणून त्या पिशवीत दुसरी साडी घेऊन जात. ही कथा त्यांच्या चरित्रांमध्ये वारंवार येते, पण तिचे समकालीन पुरावे मर्यादित आहेत; त्यामुळे ती परंपरेने सांगितली जाणारी आठवण म्हणून मांडावी.

१८४९ मध्ये समाजाच्या दबावामुळे जोतीरावांच्या वडिलांनी, गोविंदराव फुले यांनी, दोघांना घराबाहेर काढले. त्या वेळी उस्मान शेख या मित्राने त्यांना आश्रय दिला. फातिमा शेख या सावित्रीबाईंच्या सहशिक्षिका होत्या असे अनेक लेखांत सांगितले जाते; त्याबद्दलचे पुरावे अत्यल्प आहेत, असे काही अभ्यासक नोंदवतात.

विधवा, अनाथ बालके आणि बालहत्या प्रतिबंधक गृह

त्या काळात बालविधवांचे पुनर्विवाह होत नसत. फसवणुकीतून किंवा अत्याचारातून गर्भवती झालेल्या विधवा समाजाच्या भीतीने आत्महत्या करत किंवा नवजात बाळाला मारून टाकत. हे थांबवण्यासाठी १८६३ मध्ये फुले दांपत्याने आपल्या घरातच बालहत्या प्रतिबंधक गृह सुरू केले. तिथे स्त्रिया गुप्तपणे प्रसूत होऊ शकत आणि बाळांची काळजी घेतली जाई.

१८७४ मध्ये काशीबाई नावाच्या एका ब्राह्मण विधवेच्या मुलाला, यशवंतला, सावित्रीबाई आणि जोतीरावांनी दत्तक घेतले. यशवंत पुढे डॉक्टर झाला. विधवांच्या केशवपनाविरुद्ध न्हाव्यांचा संप घडवून आणण्यातही फुले दांपत्याचा सहभाग होता, असे चरित्रकार सांगतात.

सत्यशोधक समाज आणि जातीविरोधी कार्य

२४ सप्टेंबर १८७३ रोजी जोतीरावांनी सत्यशोधक समाजाची स्थापना केली. पुरोहिताशिवाय विवाह, जातिभेदाला विरोध आणि शिक्षणाचा प्रसार ही त्याची मुख्य सूत्रे होती. सावित्रीबाई त्याच्या महिला शाखेच्या प्रमुख होत्या आणि त्यांनी अनेक सत्यशोधक विवाह लावले. जोतीरावांच्या 'गुलामगिरी' (१८७३) या ग्रंथात या चळवळीची वैचारिक भूमिका दिसते.

चरित्रकारांच्या नोंदीनुसार १८६८ मध्ये फुले दांपत्याने आपल्या घरातील पाण्याचा हौद अस्पृश्य मानल्या गेलेल्या लोकांसाठी खुला केला. १८७६ ते १८७७ च्या दुष्काळात त्यांनी अन्नछत्रे चालवली. १८९० मध्ये जोतीरावांच्या निधनानंतर सावित्रीबाईंनी सत्यशोधक समाजाचे काम पुढे नेले आणि १८९३ मध्ये सासवड येथील परिषदेचे अध्यक्षपद भूषवले.

सावित्रीबाईंचे लेखन: काव्यफुले आणि पत्रे

सावित्रीबाई कवयित्रीही होत्या. १८५४ मध्ये प्रकाशित 'काव्यफुले' मध्ये निसर्ग, शिक्षण, जातिभेद आणि स्त्रियांच्या दुःखावरील कविता आहेत. शिक्षण हाच अज्ञान आणि गुलामगिरीतून सुटण्याचा मार्ग आहे, हे त्यांच्या कवितांचे वारंवार येणारे सूत्र आहे. १८९२ मध्ये 'बावनकशी सुबोध रत्नाकर' हे जोतीरावांच्या जीवनावरील काव्य प्रसिद्ध झाले.

जोतीरावांना लिहिलेल्या एका पत्रात त्या सांगतात की त्यांच्या भावाने खालच्या जातींसाठी काम करणे सोडून द्यावे असे त्यांना सुनावले, आणि त्यांनी आपल्या कामावर ठाम राहण्याचे उत्तर दिले. ही पत्रे एम. जी. माळी संपादित 'सावित्रीबाई फुले समग्र वाङ्मय' (१९८८) मध्ये संकलित आहेत. शाळेच्या भाषणात त्यांच्या कवितेच्या ओळी वापरायच्या असल्यास त्या याच ग्रंथातून तपासून घ्या; इंटरनेटवरील अनेक 'सावित्रीबाईंचे विचार' मूळ मजकुराशी जुळत नाहीत.

प्लेगमधील सेवा आणि निधन

१८९६ ते १८९७ मध्ये पुण्यात प्लेगची भीषण साथ आली. डॉक्टर झालेल्या यशवंतसह सावित्रीबाईंनी पुण्याजवळ हडपसर भागात रुग्णांसाठी दवाखाना चालवला. चरित्रांनुसार त्या एका आजारी मुलाला पाठीवर घेऊन दवाखान्यात गेल्या आणि त्यांनाच प्लेगची लागण झाली. १० मार्च १८९७ रोजी त्यांचे निधन झाले.

स्मृती आणि अभ्यासासाठी सूचना

२०१४ मध्ये पुणे विद्यापीठाचे नाव 'सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ' असे करण्यात आले. १९९८ मध्ये भारतीय टपाल खात्याने त्यांच्या सन्मानार्थ टपाल तिकीट काढले. महाराष्ट्रात ३ जानेवारी, त्यांची जयंती, 'बालिका दिन' म्हणूनही साजरी केली जाते. जयंतीसाठी तयार भाषण हवे असल्यास सावित्रीबाई फुले जयंती भाषण पहा.

प्रकल्प किंवा भाषणाचा सराव करताना Yuga ॲपमध्ये (iPhone आणि Android) सावित्रीबाई फुले यांच्या AI पुनर्रचनेशी मराठीत आवाजाने किंवा लिहून बोलता येते; उदा. भिडे वाड्यातील शाळेबद्दल प्रश्न विचारता येतात. ही पुनर्रचना त्यांच्या लेखनावर आणि ऐतिहासिक नोंदींवर आधारित आहे, पण ती खरी सावित्रीबाई नाही आणि चुकू शकते. निबंधात ॲपचा नव्हे, तर मूळ ग्रंथांचा आणि चरित्रांचा संदर्भ द्या. सुरुवात मोफत आहे: १५ मिनिटे आवाजात बोलणे, नंतर दर आठवड्याला ५ मिनिटे आणि रोज लेखी संवाद; वय १३ आणि त्यापुढील.