శ్రీకృష్ణదేవరాయల చరిత్ర

శ్రీకృష్ణదేవరాయల జీవితంలో ముఖ్యమైన తేదీలు

సింహాసనానికి దారి: తిమ్మరుసు అప్పాజీ

విజయనగర సామ్రాజ్యాన్ని 1336లో సంగమ వంశీయులు స్థాపించారు. తర్వాత సాళువ వంశం, ఆ తర్వాత తుళువ వంశం అధికారంలోకి వచ్చాయి. కృష్ణదేవరాయల తండ్రి తుళువ నరసనాయకుడు సాళువ రాజుల సేనాధిపతిగా ఉండి అసలు అధికారం చేపట్టాడు. అన్న వీరనరసింహరాయలు 1509లో మరణించాక కృష్ణదేవరాయలు సింహాసనం ఎక్కారు.

ఈ పరిణామంలో ముఖ్యమంత్రి సాళువ తిమ్మరుసు పాత్ర పెద్దది. రాయలు ఆయనను 'అప్పాజీ' (తండ్రి సమానుడు) అని గౌరవించేవారని సంప్రదాయం. రాయల చివరి రోజుల్లో యువరాజు మరణానికి తిమ్మరుసును బాధ్యుడిని చేసి కళ్ళు తీయించారని పోర్చుగీసు వ్యాపారి ఫెర్నావ్ నూనిజ్ రాశాడు. ఈ కథనాన్ని ఇతర ఆధారాలు నిర్ధారించవు, కాబట్టి జాగ్రత్తగా చదవాలి.

యుద్ధాలు: గజపతులు, రాయచూరు

పాలన మొదట్లోనే బీదర్, బీజాపూర్ సుల్తానుల సంయుక్త దాడిని రాయలు తిప్పికొట్టారు. తర్వాత ఉమ్మత్తూరు వంటి తిరుగుబాటు సామంతులను అణిచారు. 1513 నుంచి ఒడిశా గజపతి ప్రతాపరుద్రుడి ఆధీనంలోని తూర్పు కోటలపై దండెత్తారు. ఉదయగిరి కోటను ముట్టడించి 1514లో గెలిచారు, అక్కడి బాలకృష్ణ విగ్రహాన్ని హంపికి తెచ్చి కృష్ణాలయం కట్టించారు. 1515లో కొండవీడు, తర్వాత కొండపల్లి, రాజమహేంద్రవరం దాటి సింహాచలం వరకు వెళ్ళారు. చివరకు గజపతులతో సంధి చేసుకుని, గజపతి రాకుమార్తెను వివాహం చేసుకున్నారు.

1520లో బీజాపూర్ సుల్తాన్ ఇస్మాయిల్ ఆదిల్ షాతో కృష్ణా, తుంగభద్ర నదుల మధ్య ఉన్న రాయచూరు కోట కోసం పెద్ద యుద్ధం జరిగింది. మే 1520లో విజయనగర సైన్యం కోటను స్వాధీనం చేసుకుంది. ఈ యుద్ధం గురించి వివరమైన వర్ణన నూనిజ్ రచనలో ఉంది; అందులోని సైనికుల సంఖ్యలను చరిత్రకారులు అతిశయోక్తిగా భావిస్తారు.

వ్యాపారం, పోర్చుగీసు వారు, హంపి నగరం

1510లో పోర్చుగీసు వారు గోవాను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. రాయలు వారితో స్నేహపూర్వక సంబంధాలు పెట్టుకున్నారు, ముఖ్యంగా యుద్ధానికి అవసరమైన అరబ్, పర్షియన్ గుర్రాల దిగుమతి కోసం. సుమారు 1520 నుంచి 1522 మధ్య విజయనగరాన్ని సందర్శించిన డొమింగో పాయెస్ రాజధాని పరిమాణం, మార్కెట్లు, మహానవమి ఉత్సవాల గురించి రాశాడు. ఆ నగరం తనకు రోమ్ అంత పెద్దదిగా కనిపించిందని అతను వర్ణించాడు.

రాయలు హంపిలో కృష్ణాలయం, విఠల, విరూపాక్ష ఆలయాల్లో నిర్మాణాలు, దక్షిణ భారతం అంతటా ఎత్తైన 'రాయగోపురాలు' కట్టించారు లేదా విస్తరించారు. తిరుమల శ్రీవేంకటేశ్వర ఆలయానికి ఎన్నోసార్లు వెళ్ళి విలువైన కానుకలు ఇచ్చారు; అక్కడ ఆయన, ఇద్దరు రాణులు తిరుమలదేవి, చిన్నాదేవిల కంచు విగ్రహాలు నేటికీ ఉన్నాయి. ఆయన వైష్ణవ భక్తుడైనప్పటికీ శైవ ఆలయాలకు కూడా దానాలు ఇచ్చినట్టు శాసనాలు చెబుతాయి.

ఆముక్తమాల్యద: రాయలు రాసిన తెలుగు కావ్యం

'ఆముక్తమాల్యద' అంటే 'తాను ధరించి విడిచిన మాలను (దేవుడికి) ఇచ్చిన స్త్రీ'. తమిళ ఆళ్వారు సాధ్వి ఆండాళ్ (గోదాదేవి), ఆమె తండ్రి విష్ణుచిత్తుడు (పెరియాళ్వారు) కథను రాయలు ఈ ప్రబంధంలో చెప్పారు. కావ్య అవతారికలో, శ్రీకాకుళం (కృష్ణా జిల్లా) ఆంధ్ర మహావిష్ణువు కలలో కనిపించి తెలుగులో కావ్యం రాయమని చెప్పాడని రాయలు రాశారు. ఆ సందర్భంలో వచ్చే, సంప్రదాయంగా ఎక్కువగా ఉదహరించే పాదం:

ఈ కావ్యంలో 'రాజనీతి' భాగం కూడా ఉంది. అందులో రాజు రేవులను బాగా నిర్వహించాలని, విదేశీ వ్యాపారులను గౌరవంగా చూడాలని, గుర్రాలు, ఏనుగుల దిగుమతిని కాపాడుకోవాలని, రైతులను రక్షించి చెరువులు, కాలువలు బాగుచేయించాలని సలహాలు ఉన్నాయి. సంస్కృతంలో 'జాంబవతీ కళ్యాణం' నాటకం కూడా ఆయన రచనగా ప్రసిద్ధి. ఆయనకు 'ఆంధ్ర భోజుడు' అనే బిరుదు ఉంది.

అష్టదిగ్గజాలు: భువనవిజయంలో కవులు

రాయల ఆస్థానం 'భువనవిజయం'లో ఎనిమిది మంది గొప్ప తెలుగు కవులు ఉండేవారని, వారిని 'అష్టదిగ్గజాలు' అంటారని సంప్రదాయం. సాధారణంగా చెప్పే పేర్లు, వారి ప్రసిద్ధ రచనలు:

1. అల్లసాని పెద్దన: మనుచరిత్ర; 'ఆంధ్ర కవితా పితామహుడు' బిరుదు.
2. నంది తిమ్మన: పారిజాతాపహరణము.
3. ధూర్జటి: శ్రీకాళహస్తీశ్వర మాహాత్మ్యము.
4. మాదయ్యగారి మల్లన: రాజశేఖర చరిత్రము.
5. అయ్యలరాజు రామభద్రుడు: రామాభ్యుదయము.
6. పింగళి సూరన: కళాపూర్ణోదయము, రాఘవపాండవీయము.
7. రామరాజభూషణుడు (భట్టుమూర్తి): వసుచరిత్ర.
8. తెనాలి రామకృష్ణుడు: పాండురంగ మాహాత్మ్యము.

జాగ్రత్త: ఈ ఎనిమిది మంది అందరూ ఒకేసారి రాయల ఆస్థానంలో ఉన్నారని ఖచ్చితమైన ఆధారం లేదు. పింగళి సూరన, రామరాజభూషణుడు, తెనాలి రామకృష్ణుడు వంటి వారి ప్రధాన రచనలు రాయల తర్వాతి కాలానివని చాలామంది పండితుల అభిప్రాయం. 'తెనాలి రామలింగడి కథలు'గా ప్రచారంలో ఉన్న హాస్య కథలు జానపద సాహిత్యం, చరిత్ర కాదు. రాయలు మాధ్వ గురువు వ్యాసతీర్థులను కూడా ఆదరించారు.

మరణం, వారసత్వం, హంపి

రాయలు 1529లో మరణించారు. ఆయన తర్వాత తమ్ముడు అచ్యుతదేవరాయలు పాలించారు. 1565లో తళ్ళికోట (రాక్షసి తంగడి) యుద్ధంలో దక్కన్ సుల్తానుల కూటమి విజయనగర సైన్యాన్ని ఓడించింది, ఆ తర్వాత హంపి నగరం దోపిడీకి గురై శిథిలమైంది. ఇది రాయల మరణానికి సుమారు 36 ఏళ్ల తర్వాత జరిగింది. నేటి హంపి శిథిలాలు 1986లో యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా గుర్తింపు పొందాయి.

రాయలను తెలుగువారు, కన్నడిగులు ఇద్దరూ తమ వాడిగా గౌరవిస్తారు. ఆయన రాజ్యం రెండు భాషల ప్రాంతాలనూ కలుపుకొని ఉండేది, ఆస్థానం తెలుగు, కన్నడ, సంస్కృత కవులను ఆదరించింది. ఈ విషయంలో ఒకరి పక్షం తీసుకోవాల్సిన అవసరం లేదు.

Yuga యాప్‌లో (iPhone, Android) శ్రీకృష్ణదేవరాయల AI పునఃసృష్టితో తెలుగులో గొంతుతో మాట్లాడి, ఆముక్తమాల్యదలోని రాజనీతి గురించి లేదా రాయచూరు యుద్ధం గురించి అడగవచ్చు. ఇది ఆయన రచనలు, చారిత్రక ఆధారాల నుంచి రూపొందించినది, కానీ అసలు రాయలు కాదు, తప్పులు చేయవచ్చు; వ్యాసంలో కింది గ్రంథాలను ఉదహరించండి. ఇంకా చదవండి: రాణి రుద్రమదేవి చరిత్ర.